Quy hoạch Hệ thống Giao thông công cộng đô thị Hà Nội

Lê Trung Hiếu

Chuyển mình để phát triển bền vững

Hà Nội đang trải qua quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, kéo theo những thách thức không nhỏ về giao thông. Trong bối cảnh đó, quy hoạch và phát triển hệ thống giao thông công cộng (GTCC) hiện đại, hiệu quả, bền vững đã trở thành yêu cầu cấp bách, một trong những yếu tố then chốt để Hà Nội hướng tới tương lai phát triển hài hòa.

Bước tiến ban đầu và những thách thức

Tình trạng ùn tắc giao thông (UTGT) tại Hà Nội đang ngày càng trở nên phức tạp, ảnh hưởng nặng nề đến năng suất kinh tế, chất lượng cuộc sống và môi trường thành phố. Điều đó đòi hỏi Hà Nội phải đi sâu vào thực trạng quy hoạch GTCC đô thị, phân tích những thành tựu và thách thức, đồng thời đưa ra các giải pháp chiến lược nhằm xây dựng một hệ thống GTCC đáp ứng nhu cầu di chuyển ngày càng cao của người dân, góp phần giải quyết bài toán giao thông đô thị một cách căn bản.

Những năm gần đây, Hà Nội đã có bước tiến đáng kể trong việc đầu tư và phát triển hệ thống GTCC. Điểm sáng lớn nhất là việc đưa vào vận hành các tuyến đường sắt đô thị (metro) như: số 2A Cát Linh - Hà Đông; số 3.1, đoạn Nhổn – Cầu Giấy. Các tuyến metro này đã ngay lập tức phát huy hiệu quả.

Từ tháng 11/2021 - 1/2025, tuyến metro số 2A đã vận chuyển tổng cộng hơn 36,8 triệu lượt hành khách. Năm 2024 đạt sản lượng hơn 11,8 triệu lượt hành khách, tăng 9,72% so với năm 2023. Trung bình, tuyến Cát Linh - Hà Đông phục vụ khoảng 32.900 lượt hành khách/ngày.

Bên cạnh đó thủ đô còn có mạng lưới xe buýt với 154 tuyến, tổng chiều dài ước tính khoảng 3.850km. Lượng hành khách vận chuyển trong năm 2024 đạt hơn 227,6 triệu lượt, và dự kiến trong năm 2025 có thể tiếp tục tăng lên mức 240 - 250 triệu lượt, tương đương trên 650 nghìn lượt/ngày.

Tuy nhiên, so với nhu cầu thực tế và tiềm năng phát triển, hệ thống GTCC Hà Nội vẫn còn nhiều hạn chế, chưa thực sự trở thành lựa chọn ưu tiên của đa số người dân. Tỷ lệ đảm nhận của GTCC hiện khoảng 19,5%, con số khá khiêm tốn so với mục tiêu đạt tỷ lệ 30 - 35% vào năm 2025 (theo Kế hoạch số 235/KH-UBND ngày 31/8/2022 của UBND TP)

Qua thực tế tổ chức, vận hành có thể nhận diện một số tồn tại, thách thức đối với hệ thông GTCC đô thị của Hà Nội.

Thứ nhất là Tính kết nối và tích hợp chưa cao. Sự phối hợp giữa các loại hình GTCC (xe buýt, metro, BRT, taxi, xe đạp cho thuê) còn lỏng lẻo, gây khó khăn cho người dân trong việc chuyển đổi phương tiện và tiếp cận mọi điểm đến. Các nhà ga metro và trạm xe buýt chưa được quy hoạch đồng bộ với các khu dân cư, trung tâm thương mại và những điểm trung chuyển khác.

Thú hai là Hạ tầng GTCC còn thiếu và chưa đồng bộ. Mặc dù thành phố đã nỗ lực rất lớn nhưng số lượng tuyến metro và BRT còn hạn chế so với quy mô đô thị. Mật độ đường giao thông trên diện tích đô thị trung bình của Hà Nội là 1,7 km/km², thấp hơn nhiều so với các đô thị lớn trong khu vực và trên thế giới (Amsterdam, Paris, Singapore… từ 15 - 25 km/km²). Diện tích đất dành cho giao thông tĩnh chỉ đạt dưới 1% diện tích đất xây dựng đô thị, đáp ứng khoảng 8 - 10% nhu cầu, gây áp lực lớn lên lòng đường và vỉa hè.

Thứ ba là Chất lượng dịch vụ chưa đáp ứng kỳ vọng. Tần suất hoạt động của một số tuyến xe buýt còn thấp, thời gian chờ đợi lâu; thông tin về lịch trình và lộ trình chưa được cung cấp đầy đủ và thuận tiện; Tình trạng nhồi nhét hành khách vào giờ cao điểm vẫn còn phổ biến. Theo khảo sát gần đây, tỷ lệ hài lòng của người dân đối với dịch vụ xe buýt đạt khoảng 60 - 70%. Các yếu tố chưa hài lòng chủ yếu gồm: thời gian chờ đợi lâu; nhồi nhét khách; thông tin không đầy đủ.

Thứ tư là Văn hóa sử dụng GTCC chưa cao. Thói quen sử dụng phương tiện cá nhân đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người dân. Tâm lý ngại di chuyển bằng GTCC do lo ngại về thời gian, sự tiện lợi và thoải mái vẫn còn tồn tại.

Thứ năm là Quy hoạch và quản lý chưa thực sự hiệu quả. Công tác quy hoạch GTCC đôi khi chưa theo kịp tốc độ phát triển đô thị, thiếu tầm nhìn dài hạn và sự phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ban, ngành. Việc quản lý và điều hành hệ thống GTCC còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng chồng chéo, lãng phí nguồn lực.

Những tồn tại nêu trên đặt ra yêu cầu vô cùng cấp bách về việc phải có một kịch bản Quy hoạch GTCC Đô thị toàn diện và bền vững để giải quyết những thách thức hiện tại, tăng cường tối đa hiệu quả.

Lời giải cho bài toán GTCC

Để phát triển toàn diện và bền vững hệ thống GTCC, Hà Nội cần tập trung vào chiến lược quy hoạch, trong đó, đề cao Tính tích hợp và đa phương thức. Quy hoạch cần đảm bảo sự kết nối liền mạch giữa các loại hình GTCC, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân chuyển đổi phương tiện. Cần xây dựng các đầu mối trung chuyển hiện đại, tích hợp tiện ích như: bãi đỗ xe cá nhân, khu thương mại dịch vụ…

Ưu tiên phát triển phương thức vận tải khối lượng lớn như Metro và BRT. Cần xác định đây là xương sống của hệ thống GTCC Hà Nội, đẩy nhanh tiến độ xây dựng các tuyến đã được phê duyệt và nghiên cứu mở rộng mạng lưới trong tương lai. Nghiên cứu cho thấy, khi mạng lưới metro hoàn chỉnh theo quy hoạch, tỷ lệ đảm nhận của GTCC có thể tăng mạnh. Đến năm 2035, nếu Hà Nội hoàn thành 205km metro, hệ thống GTCC có thể đảm nhận từ 50 - 55% thị phần vận tải hành khách công cộng.

Bên cạnh đó cần phát triển mạng lưới xe buýt rộng khắp và hiệu quả. Xe buýt đóng vai trò là phương tiện kết nối, trung chuyển hành khách đến và đi từ các nhà ga metro, trạm BRT... Cần tối ưu hóa lộ trình, tăng tần suất hoạt động, nâng cao chất lượng phương tiện và dịch vụ xe buýt.

Cần chú trọng đến giao thông phi cơ giới. Quy hoạch cần tạo điều kiện thuận lợi cho người đi bộ và xe đạp, khuyến khích sử dụng các phương thức di chuyển thân thiện với môi trường. Một số thành phố có tỷ lệ sử dụng xe đạp cao như Amsterdam, Copenhagen ghi nhận chỉ số sức khỏe cộng đồng tốt hơn và mức độ ô nhiễm không khí thấp hơn đáng kể. Cần xây dựng vỉa hè rộng rãi, an toàn; làn đường dành riêng cho xe đạp và các điểm trông giữ xe đạp công cộng.

Cần đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ tiên tiến trong quản lý, điều hành và cung cấp thông tin về GTCC. Phát triển các ứng dụng di động cung cấp thông tin về lộ trình, thời gian thực, thanh toán điện tử, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và sử dụng GTCC.

Quy hoạch đô thị phải gắn liền với quy hoạch GTCC. Các khu dân cư, trung tâm thương mại, khu công nghiệp cần được quy hoạch sao cho dễ dàng tiếp cận với hệ thống GTCC. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để người dân nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen từ sử dụng phương tiện cá nhân sang sử dụng GTCC. Cần có các chính sách khuyến khích, ưu đãi cho người sử dụng GTCC.

Có thể thấy Hà Nội cần xây dựng một cơ chế tài chính ổn định và bền vững để đảm bảo nguồn lực cho đầu tư, phát triển và duy trì hệ thống GTCC. Đồng thời gấp rút triển khai những giải pháp chiến lược cụ thể. Ví dụ như hoàn thiện và phê duyệt quy hoạch tổng thể, quy hoạch chi tiết GTCC có tầm nhìn dài hạn, đảm bảo tính tích hợp và tính kết nối với quy hoạch đô thị.

Đẩy nhanh tiến độ xây dựng các tuyến metro. Phát triển và nâng cấp mạng lưới xe buýt, rà soát, tối ưu hóa lộ trình, mở rộng vùng phục vụ, đầu tư phương tiện hiện đại, thân thiện với môi trường, nâng cao tần suất và chất lượng dịch vụ. Xây dựng và phát triển hệ thống BRT tại các hành lang giao thông có mật độ hành khách lớn, kết nối với metro và xe buýt.

Đầu tư xây dựng những đầu mối trung chuyển đa phương thức, các nhà ga trung chuyển hiện đại, tích hợp nhiều tiện ích, đảm bảo thuận tiện cho hành khách chuyển đổi phương tiện. Phát triển hạ tầng hỗ trợ GTCC như: vỉa hè, làn đường dành riêng cho xe buýt, xe đạp; điểm trông giữ xe đạp công cộng.

Ứng dụng công nghệ thông tin toàn diện cho hệ thống GTCC. Xây dựng chính sách ưu tiên và khuyến khích sử dụng GTCC trong khi áp dụng các biện pháp hạn chế phương tiện cá nhân như: tăng phí đỗ xe, phí lưu thông trong khu vực trung tâm... Nâng cao năng lực quản lý và điều hành GTCC của đội ngũ cán bộ, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan, ứng dụng các mô hình quản lý tiên tiến.

Có thể thấy Quy hoạch và phát triển hệ thống GTCC đô thị Hà Nội là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, nguồn lực; phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành và sự đồng thuận của người dân. Nhưng đây cũng là giải pháp tất yếu để Hà Nội giải quyết bài toán giao thông đô thị một cách bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và xây dựng một đô thị văn minh, hiện đại.

Với một chiến lược quy hoạch đúng đắn, sự quyết tâm trong triển khai và sự ủng hộ của cộng đồng, Hà Nội hoàn toàn có thể xây dựng một hệ thống GTCC hiệu quả, trở thành niềm tự hào của Thủ đô và là động lực quan trọng cho sự phát triển thành phố cũng như cả nước.

Bút danh

Box: Hà Nội hiện có khoảng 9,2 triệu phương tiện giao thông, gồm: 1,1 triệu ô tô; 6,9 triệu xe máy. Phương tiện cá nhân tăng trung bình 4 - 5% mỗi năm, gây áp lực lớn lên hạ tầng giao thông vốn chỉ tăng 0,3%/năm. Diện tích đất dành cho giao thông hiện chỉ đạt khoảng 12,15% (theo quy hoạch là 20 - 26%). Mật độ giao thông trên nhiều tuyến đường tại Hà Nội đã vượt 6 - 8 lần so với thiết kế ban đầu. Thành phố có 36 điểm ùn tắc giao thông thường xuyên trong giờ cao điểm, tập trung chủ yếu trong khu vực từ Vành đai 3 trở vào; hơn 230 điểm có nguy cơ ùn tắc cao.​ Ước tính, thiệt hại kinh tế do ùn tắc giao thông tại Hà Nội dao động từ 1 - 1,2 tỷ USD mỗi năm. Ước tính người dân mất trung bình từ 30 - 60 phút/ngày do kẹt xe.