Nghiên cứu đề xuất các tiêu chí về các đô thị du lịch ven biển tại Việt Nam

MỤC LỤC

DANH MỤC HÌNH ẢNH ............................................................................................................................ 7

DANH MỤC BẢNG..................................................................................................................................... 9

PHẦN MỞ ĐẦU......................................................................................................................................... 11

1. Tính cấp thiết của đề tài ...................................................................................................................... 11

2. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................................................... 15

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu....................................................................................................... 15

4. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................................................... 15

5. Nội dung nghiên cứu........................................................................................................................... 16

CHƯƠNG 1: NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN HIỆN TRẠNG PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ DU LỊCH VEN

BIỂN TẠI VIỆT NAM ............................................................................................................................... 17

1.1. Tổng quan chung hiện trạng phát triển hệ thống các đô thị du lịch ven biển ............................. 17

1.1.1. Hiện trạng tự nhiên ................................................................................................................... 17

1.1.2. Hiện trạng kinh tế xã hội........................................................................................................... 19

1.1.3. Hiện trạng phát triển du lịch và kinh tế biển............................................................................. 21

1.1.4. Các kịch bản BĐKH và hiện trạng thích ứng với BĐKH ......................................................... 23

1.1.5. Nhận định chung....................................................................................................................... 33

1.2. Tổng quan các quy định pháp lý liên quan đến khái niệm đô thị du lịch ven biển và phát triển đô thị

du lịch ven biển....................................................................................................................................... 34

1.2.1. Quốc hội, Chính phủ ................................................................................................................. 34

1.2.2. Ngành Xây dựng ....................................................................................................................... 35

1.2.3. Ngành Du lịch........................................................................................................................... 36

1.2.4. Ngành Tài nguyên và môi trường ............................................................................................. 36

1.2.5. Các bộ, ngành khác ................................................................................................................... 36

1.2.5. Các chính sách quản lý phát triển du lịch và quản lý phát triển đô thị, kinh tế biển xanh, ứng

phó biến đổi khí hậu của các ngành các cấp ....................................................................................... 37

1.2.6. Tiểu kết ..................................................................................................................................... 39

1.3. Nhận diện đặc điểm cấu trúc, tổ chức không gian đô thị, hạ tầng kỹ thuật đô thị tại các đô thị du

lịch ven biển............................................................................................................................................ 40

1.3.1. Đánh giá đặc điểm cấu trúc, tổ chức không gian đô thị............................................................ 40

1.3.2. Đánh giá hạ tầng kỹ thuật đô thị ............................................................................................... 47

1.3.3. Tổ chức không gian du lịch....................................................................................................... 52

1.4. Đánh giá các chỉ tiêu kiểm soát trong quy hoạch các đô thị du lịch ven biển ................................. 57

1.4.1. Thành phố Móng Cái (Quảng Ninh) ......................................................................................... 57

2

1.4.2. Thị xã Cửa Lò (tỉnh Nghệ An).................................................................................................. 58

1.4.3. Thành phố Quy Nhơn (tỉnh Bình Định).................................................................................... 59

1.4.4. Thị xã La Gi (huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận)........................................................ 60

1.4.5. Huyện Côn Đảo (Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu) .............................................................................. 62

1.5. Đánh giá khả năng bảo tồn, gìn giữ cảnh quan thiên nhiên, di sản vật thể và phi vật thể của các đô

thị du lịch ven biển.................................................................................................................................. 62

1.5.1. Yếu tố thể chế - pháp lý ............................................................................................................ 63

1.5.2. Yếu tố kỹ thuật – không gian.................................................................................................... 66

1.5.3. Yếu tố cộng đồng và văn hóa.................................................................................................... 66

1.5.4. Yếu tố môi trường – sinh thái ................................................................................................... 67

1.5.5. Kết luận và kiến nghị ................................................................................................................ 67

1.6. Đánh giá khả năng thích ứng với BĐKH - nước biển dâng của các đô thị du lịch ven biển ........... 68

1.6.1. Hiện trạng tổn thương khí hậu tại các đô thị du lịch biển......................................................... 68

1.6.2. Khả năng thích ứng theo nhóm yếu tố ...................................................................................... 71

1.7. Đánh giá vị trí của quy hoạch hệ thống đô thị du lịch ven biển trong nội dung các quy hoạch khác

................................................................................................................................................................ 73

1.7.1. Trong các Quy hoạch tổng thể quốc gia, Quy hoạch không gian biển quốc gia, Quy hoạch sử

dụng đất quốc gia................................................................................................................................ 73

1.7.2. Trong các quy hoạch vùng........................................................................................................ 74

1.7.3. Trong các chiến lược, chương trình phát triển quốc gia và ngành............................................ 76

1.8. Tổng quan phân loại các đô thị du lịch ven biển.............................................................................. 78

1.8.1. Phân loại theo quy mô (phân loại đô thị hiện hành).................................................................. 78

1.8.2. Phân loại theo vùng miền, vị trí ................................................................................................ 78

1.8.3. Phân loại theo chức năng đô thị ................................................................................................ 79

1.8.4. Phân loại theo cấu trúc tự nhiên................................................................................................ 80

1.9. Xác định các vấn đề tồn tại trong quy hoạch và quản lý phát triển đô thị du lịch ven biển............. 81

Chương 2. NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN XÂY DỰNG KHÁI NIỆM ĐÔ THỊ DU

LỊCH VEN BIỂN VÀ TIÊU CHÍ, CHỈ TIÊU KIỂM SOÁT PHÁT TRIỂN DU LỊCH VEN BIỂN

TRONG QUY HOẠCH VÀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ.............................................................. 83

2.1. Các cơ sở lý thuyết........................................................................................................................... 83

2.1.1. Lý thuyết về mô hình cấu trúc đô thị ven biển, dải đô thị ven biển.......................................... 83

2.1.2. Lý thuyết về quy hoạch phát triển khu du lịch.......................................................................... 89

2.1.3. Lý thuyết quản lý tài nguyên dựa vào tự nhiên (NbS) .............................................................. 90

2.1.4. Lý thuyết quản lý tổng hợp đới bờ, ứng phó BĐKH ................................................................ 94

3

2.1.5. Lý luận về xác định các tiêu chí phát triển đô thị du lịch ven biển bền vững gắn với bảo tồn

cảnh quan thiên nhiên và ứng phó BĐKH .......................................................................................... 97

2.2. Các cơ sở pháp lý............................................................................................................................. 99

2.2.1. Các quy phạm pháp luật: Luật, Nghị định, Thông tư, Nghị quyết............................................ 99

2.2.2. Các tiêu chí, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật có liên quan đến tiêu chí quy hoạch và quản lý

về các đô thị du lịch ven biển............................................................................................................ 103

2.2.3. Các cơ chế chính sách, định hướng chiến lược và quy hoạch, kế hoạch có liên quan............ 104

2.3. Các cơ sở thực tiễn......................................................................................................................... 106

2.3.1. Các mô hình, cấu trúc quy hoạch phát triển và quản lý các đô thị du lịch ven biển bền vững tại

Việt Nam và thế giới......................................................................................................................... 106

2.3.2. Một số bài học kinh nghiệm về xác định chỉ tiêu, tiêu chí quy hoạch, quản lý đô thị du lịch ven

biển của Việt Nam và thế giới........................................................................................................... 108

2.3.3. Kịch bản BĐKH và bài học kinh nghiệm về ứng phó BĐKH – NBD tại các đô thị du lịch ven

biển tại Việt Nam và thế giới ............................................................................................................ 118

2.4. Cơ sở xây dựng chỉ tiêu kiểm soát phát triển du lịch ven biển trong quy hoạch và quản lý.......... 124

2.4.1. Nhóm chỉ tiêu về không gian - cảnh quan ven biển................................................................ 124

2.4.2. Nhóm chỉ tiêu về mật độ - hình khối - chiều cao.................................................................... 127

2.4.3. Nhóm chỉ tiêu về môi trường – bền vững ............................................................................... 128

2.4.4. Nhóm chỉ tiêu xã hội - văn hóa - du lịch................................................................................. 128

2.5. Cơ sở xây dựng phân loại đô thị du lịch ven biển.......................................................................... 129

2.5.1. Phân loại theo quy mô............................................................................................................. 130

2.5.2. Phân loại theo vị trí vùng lãnh thổ .......................................................................................... 132

2.5.3. Phân loại theo chức năng ........................................................................................................ 133

2.5.4. Phân loại theo không gian....................................................................................................... 134

2.6. Tổng hợp các yêu cầu xây dựng khái niệm đô thị du lịch ven biển và kiểm soát phát triển du lịch

biển trong quy hoạch phát triển đô thị .................................................................................................. 136

2.6.1. Yêu cầu về khái niệm đô thị du lịch ven biển......................................................................... 136

2.6.2. Yêu cầu về bộ tiêu chí kiểm soát phát triển du lịch biển trong quy hoạch phát triển đô thị ... 138

Chương 3: ĐỀ XUẤT KHÁI NIỆM, TIÊU CHÍ, CHỈ TIÊU KIỂM SOÁT PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ DU

LỊCH VEN BIỂN TRONG QUY HOẠCH VÀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ .............................. 141

3.1. Nguyên tắc, quan điểm, yêu cầu, quy định chung ......................................................................... 141

3.1.1. Quan điểm trong xây dựng bộ tiêu chí và chỉ tiêu .................................................................. 141

3.1.2. Nguyên tắc .............................................................................................................................. 141

3.1.3. Yêu cầu đối với tiêu chí và chỉ tiêu......................................................................................... 142

3.1.4. Quy định chung....................................................................................................................... 143

4

3.2. Đề xuất khái niệm đô thị du lịch ven biển trong các văn bản pháp luật ........................................ 143

3.3. Đề xuất tiêu chí chung về đô thị du lịch ven biển.......................................................................... 144

3.3.1. Sự cần thiết xây dựng nhóm tiêu chí chung............................................................................ 144

3.3.2. Luận cứ và cách đánh giá các tiêu chí thành phần.................................................................. 144

3.3.3. Nhận xét tổng hợp................................................................................................................... 146

3.4. Đề xuất tiêu chí về kinh tế du lịch trong đô thị du lịch ven biển ................................................... 146

3.4.1. Cơ sở đề xuất .......................................................................................................................... 146

3.4.2. Đề xuất tiêu chí về vị trí ngành du lịch trong cơ cấu kinh tế (CT2.1–CT2.2)......................... 147

3.4.3. Đề xuất tiêu chí về tính đa dạng và hài hòa của phát triển du lịch biển (CT2.3–CT2.4)........ 147

3.4.4. Đề xuất tiêu chí về lao động và chất lượng dịch vụ du lịch (CT2.5–CT2.6) .......................... 148

3.5. Đề xuất tiêu chí về quy hoạch đô thị: cấu trúc, tổ chức không gian, hạ tầng kỹ thuật của đô thị du

lịch ven biển.......................................................................................................................................... 148

3.5.1. Cơ sở đề xuất nhóm tiêu chí về quy hoạch đô thị du lịch ven biển......................................... 148

3.5.2. Đề xuất tiêu chí về cấu trúc và tổ chức không gian đô thị du lịch ven biển............................ 148

3.5.3. Đề xuất tiêu chí về hạ tầng kỹ thuật và tiện ích đô thị phục vụ du lịch biển........................... 151

3.5.3. Nhận xét chung ....................................................................................................................... 153

3.6. Đề xuất tiêu chí quản lý, giữ gìn cảnh quan tự nhiên, ứng phó với biến đổi khí hậu – nước biển

dâng tại các đô thị du lịch ven biển....................................................................................................... 153

3.6.1. Cơ sở đề xuất nhóm tiêu chí sinh thái – môi trường ............................................................... 153

3.6.2. Đề xuất tiêu chí bảo vệ hệ sinh thái và cảnh quan tự nhiên ven biển (CT4.1–CT4.2)............ 154

3.6.3. Đề xuất tiêu chí giám sát và kiểm soát tác động môi trường đô thị du lịch ven biển (CT4.3–

CT4.4) ............................................................................................................................................... 154

3.6.4. Đề xuất tiêu chí cảnh báo rủi ro và quản lý sự cố môi trường biển (CT4.5–CT4.6)............... 154

3.6.5. Đề xuất tiêu chí giám sát môi trường dựa vào cộng đồng (CT4.7)......................................... 155

3.6.6. Nhận xét chung ....................................................................................................................... 155

3.7. Đề xuất chỉ tiêu kiểm soát phát triển du lịch biển trong quy hoạch xây dựng và quản lý phát triển

.............................................................................................................................................................. 156

3.7.1. Sự cần thiết xây dựng hệ thống chỉ tiêu kiểm soát phát triển du lịch biển.............................. 156

3.7.2. Nguyên tắc xây dựng chỉ tiêu kiểm soát phát triển du lịch biển ............................................. 156

3.7.3. Các nhóm chỉ tiêu kiểm soát phát triển du lịch biển đề xuất .................................................. 157

3.7.4. Vai trò của chỉ tiêu kiểm soát trong quản lý phát triển đô thị du lịch ven biển ...................... 158

3.7.5. Nhận xét chung ....................................................................................................................... 158

3.8. Đề xuất tiêu chí về dịch vụ và an toàn du lịch trong đô thị du lịch ven biển................................. 158

3.8.1. Cơ sở đề xuất .......................................................................................................................... 158

5

3.8.2. Đề xuất tiêu chí về dịch vụ thông tin và tiện ích du khách (CT5.1–CT5.4) ........................... 159

3.8.3. Đề xuất tiêu chí về an toàn du khách và thích ứng thiên tai (CT5.5–CT5.7).......................... 159

3.9. Đề xuất tiêu chí về văn hóa – xã hội trong phát triển đô thị du lịch ven biển................................ 159

3.9.1. Cơ sở đề xuất .......................................................................................................................... 159

3.9.2. Đề xuất tiêu chí về sự kiện, lễ hội và quảng bá văn hóa biển (CT6.1–CT6.2) ....................... 160

3.9.3. Đề xuất tiêu chí về bảo tồn di sản và bản sắc văn hóa biển (CT6.3–CT6.4) .......................... 160

3.9.4. Đề xuất tiêu chí về tích hợp văn hóa địa phương và cộng đồng trong phát triển du lịch (CT6.5–

CT6.7) ............................................................................................................................................... 160

3.10. Xây dựng đề cương dự thảo......................................................................................................... 160

3.11. Xây dựng các tiêu chí và các chỉ tiêu kiểm soát phát triển đô thị du lịch ven biển ..................... 167

3.11.1. NHÓM TIÊU CHÍ CHUNG ................................................................................................. 167

3.11.2 NHÓM TIÊU CHÍ VỀ KINH TẾ DU LỊCH ......................................................................... 170

3.11.3. NHÓM TIÊU CHÍ VỀ QUY HOẠCH ĐÔ THỊ DU LỊCH VEN BIỂN .............................. 172

3.11.4. NHÓM TIÊU CHÍ VỀ SINH THÁI – MÔI TRƯỜNG........................................................ 183

3.11.5. NHÓM TIÊU CHÍ VỀ DỊCH VỤ VÀ AN TOÀN DU LỊCH .............................................. 185

3.11.6. NHÓM TIÊU CHÍ VỀ VĂN HÓA – XÃ HỘI ..................................................................... 188

PHẦN IV: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................................................................ 190

4.1. Kết luận.......................................................................................................................................... 190

4.1.1. Tổng quan về đô thị du lịch ven biển tại Việt Nam ................................................................ 190

4.1.2. Bộ tiêu chí đề xuất: nguyên tắc, yêu cầu và hiệu quả ............................................................. 190

4.2. Kiến nghị........................................................................................................................................ 191

4.2.1. Kiến nghị sửa đổi chính sách thể chế hóa khái niệm đô thị du lịch, đô thị du lịch biển ......... 191

4.2.2. Kiến nghị sửa đổi các văn bản pháp luật liên quan................................................................. 191

4.2.3. Kiến nghị khác ........................................................................................................................ 193

TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................................................................ 194

PHỤ LỤC ..................................................................................................................................................... 1

PHỤ LỤC I: TIÊU CHÍ ĐÔ THỊ DU LỊCH BIỂN CỦA TRUNG QUỐC (Nguyên văn, dịch tiếng Việt) . 1

PHỤ LỤC II: TIÊU CHUẨN THÀNH PHỐ DU LỊCH SẠCH ASEAN.....................................................

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam có vị trí địa lý chiến lược thuận lợi về biển. Lãnh thổ đất liền của Việt Nam được bao bọc bởi bờ biển Đông trải dài trên 3.200 km trên 3 hướng: Đông, Nam và Tây Nam. Trung bình cứ 100 km2 diện tích đất liền Việt Nam có 1 km bờ biển, tỷ lệ vào loại cao so với tỷ lệ trung bình của thế giới (600 km2 đất liền mới có 1 km bờ biển). Bờ biển của Việt Nam trải dài từ Bắc xuống Nam, vì thế biển có vị trí đặc biệt trong phát triển kinh tế – xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng của cả đất nước. Hệ thống các đô thị ven biển đóng góp rất nhiều vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, khu vực và quốc gia trên mọi lĩnh vực của kinh tế biển: công nghiệp, ngư nghiệp, dịch vụ vận tải và du lịch. Trong đó, nhiều đô thị du lịch biển đã trở thành thương hiệu của du lịch quốc gia.

Tuy nhiên, xét về tổng thể, sự phát triển hệ thống đô thị du lịch biển Việt Nam còn gặp một số vấn đề sau đây:

Thiếu khái niệm chính thức “đô thị du lịch” và “đô thị du lịch biển”

Trong quá khứ, khái niệm về “Đô thị du lịch” lần đầu tiên đã xuất hiện trong Luật Du lịch 2005, theo đó “Đô thị du lịch là đô thị có lợi thế phát triển du lịch và du lịch có vai trò quan trọng trong hoạt động của đô thị”. Với khái niệm này, đô thị du lịch phải thỏa mãn được 2 tiêu chí cơ bản sau:

Tiêu chí thứ nhất về “đô thị” được đưa ra trong Luật Quy hoạch Đô thị, đồng thời được phân loại tại Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/05/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội;

Tiêu chí thứ hai về “du lịch” gồm: i) Có tài nguyên du lịch hấp dẫn trong ranh giới đô thị hoặc trong ranh giới đô thị và khu vực liền kề; ii) Có cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất – kỹ thuật du lịch đồng bộ, đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách du lịch; có cơ cấu lao động phù hợp với yêu cầu phát triển du lịch; và iii) Ngành du lịch có vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế, đạt tỷ lệ thu nhập từ du lịch trên tổng thu nhập của các ngành dịch vụ theo quy định của Chính phủ (Điều 31, Luật Du lịch 2005).

Ngay sau đó, dựa trên các hệ thống tiêu chí trên, Thị xã Cửa Lò (Nghệ An) là đô thị đầu tiên ở Việt Nam đã được lập quy hoạch theo hướng trở thành đô thị du lịch. Đồng thời Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 2355/QĐ-TTg ngày 25/12/2014 v/v công nhận đô thị du lịch biển Cửa Lò, Nghệ An.

Tuy nhiên, đến Luật Du lịch 2017 thì khái niệm về “đô thị du lịch” đã không còn, đồng nghĩa với việc chưa có tiêu chí rõ ràng để phân loại đô thị theo vùng địa lý (đô thị biển, đô thị núi,..) hay các hoạt động kinh tế đặc thù (đô thị du lịch, đô thị hàng không...). Phân loại đô thị được dựa theo các tiêu chí chung về kinh tế - xã hội, cư dân phi nông nghiệp, mức độ phát triển hạ tầng kỹ thuật. (Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/5/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về phân loại đô thị và Nghị quyết số: 26/2022/UBTVQH15 ngày 21/9/2022 sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị quyết 1210).

Đến năm 2020, Việt Nam hiện có 41 đô thị có biển (chiếm 21,9%), trong đó có 01 đô thị đặc biệt, 06 đô thị loại I (02 trực thuộc TW), 11 đô thị loại II, 09 đô thị loại III và 14 đô thị loại IV. Tuy

12

nhiên trong tổng số 41 đô thị có biển thì không phải đô thị nào cũng là đô thị du lịch biển bởi chưa hội đủ 03 tiêu chí quan trọng: thứ nhất, có tiềm năng tài nguyên du lịch nổi trội và hệ thống hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch đồng bộ; thứ hai, đã được quy hoạch theo hướng đô thị có chức năng chính là du lịch; và thứ ba, du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong phát triển kinh tế – xã hội của đô thị.

Điều 9. Phân loại đô thị áp dụng cho một số đô thị có tính chất đặc thù:

- Đô thị là trung tâm du lịch, khoa học và công nghệ, giáo dục, đào tạo thì tiêu chí quy mô dân số và mật độ dân số có thể thấp hơn nhưng tối thiểu đạt 70% mức quy định; các tiêu chí khác phải bảo đảm mức quy định của loại đô thị tương ứng.

- Đô thị ở hải đảo thì tiêu chí trình độ phát triển cơ sở hạ tầng và kiến trúc cảnh quan đô thị tối thiểu đạt 50% mức quy định; các tiêu chí về quy mô dân số, mật độ dân số, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp và tiêu chuẩn về kinh tế - xã hội tối thiểu đạt 30% mức quy định của loại đô thị tương ứng.

(Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH về Phân loại đô thị)

Như vậy, trải qua hơn 30 năm, khái niệm về đô thị đặc thù mới dừng lại ở việc quy định tiêu chí đối với đô thị ở miền núi, vùng cao, có đường biên giới quốc gia (loại III, IV, V) và đô thị ở hải đảo (điều 9 Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH về Phân loại đô thị), chưa có định nghĩa, tiêu chí cho đô thị biển và nhiều đô thị chuyên ngành khác. Điều này dẫn đến các lúng túng trong việc triển khai từ khâu quy hoạch đô thị biển, xác định chức năng cho đô thị biển, vị trí vai trò cho từng đô thị, chuỗi đô thị ven biển, quy định quy mô, hình thái phát triển của đô thị biển. Đánh giá của các chuyên gia: "Nhìn chung, giá trị "biển bạc" vẫn chưa được phát huy, trong khi các giá trị trước mắt của "đất vàng" ở ven biển và trên đảo vẫn hấp dẫn hơn với cả nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư" – theo PGS.TS Nguyễn Chu Hồi. Và "Đây là một trong các nguyên nhân chính dẫn tới việc phát triển đô thị biển thiếu kiểm soát, lãng phí nguồn lực, thiếu tính bền vững", theo TS Đặng Việt Dũng. [8]

Dựa trên những phân tích được đưa ra, có thể thấy khái niệm về đô thị du lịch biển là khái niệm tích hợp các khái niệm về đô thị theo Luật Quy hoạch đô thị và khái niệm về đô thị du lịch tại Luật Du lịch 2005 với việc bổ sung vai trò của đô thị trong phát triển du lịch, theo đó “Đô thị du lịch biển là đô thị gắn liền với không gian biển-đảo, là nơi có tiềm năng tài nguyên du lịch nổi trội, có hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế biển nói riêng và KT-XH của địa phương nói chung”. (PGS.TS Phạm Trung Lương, 2022) [9]

Như vậy, đô thị du lịch biển được xác định là một loại hình đô thị có tính chất đặc thù nhưng đến nay vẫn chưa có tiêu chí cụ thể để xác định cũng như các quy định liên quan. Do vậy, khái niệm “đô thị du lịch” và “đô thị du lịch biển” cần được bổ sung vào hệ thống phân loại đô thị được quy định bởi Luật Quy hoạch đô thị, Luật Quản lý Phát triển Đô thị trong thời gian tới.

Các yêu cầu về quy hoạch xây dựng khu du lịch

Trong 2 đề tài của Viện Quy hoạch Đô thị và nông thôn Quốc gia, đã có nhiều yêu cầu về các chỉ tiêu trong QHXD khu du lịch cần được sửa chữa và bổ sung. Đề tài “Nghiên cứu hướng dẫn phương pháp, nội dung và xây dựng các chỉ tiêu kiểm soát trong quy hoạch xây dựng khu chức năng, thí

13

điểm cho khu du lịch“ (2022) và “Nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn quốc gia “Quy hoạch xây dựng Khu du lịch - yêu cầu thiết kế” (2023) đều chỉ ra những tiêu chí đặc thù của một khu du lịch dù trong hay ngoài đô thị đều phải có những chỉ tiêu và quy định đặc thù riêng biệt phù hợp với hoạt động dịch vụ du lịch cũng như các yêu cầu về bảo vệ tài nguyên du lịch (biển, danh lam thắng cảnh, hệ sinh thái...), đặc biệt là ở những khu đất dịch vụ du lịch. Việc thiết kế các trục đường ven biển chạy song song dải bờ biển để “phân lô” phát triển các khu du lịch nghỉ dưỡng biển liền kề, đã làm giảm hiệu ứng “đóng - mở” đối với cảnh quan biển. Những chỉ tiêu đó cần lồng ghép vào “cơ thể” lớn hơn là đô thị du lịch.

Ảnh hưởng của khai thác tài nguyên du lịch biển đến sự bền vững của đô thị

Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam (Quyết định 147/QĐ-TTg ngày 22/01/2020) nhấn mạnh «phát triển du lịch bền vững và bao trùm, trên nền tăng trưởng xanh».

Tuy nhiên trên thực tế, các đô thị ven biển ở Việt Nam đa dạng về đặc điểm cấu trúc và tổ chức không gian nhưng các yếu tố tài nguyên du lịch biển (bãi tắm, đảo, hang động, các hệ sinh thái biển và các di tích, thắng cảnh ven biển,...) và các không gian dịch vụ du lịch (khách sạn, nhà hàng, khu vui chơi giải trí...) đang bị khai thác mất cân đối, thậm chí còn thái quá, tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của các đô thị này.

Về không gian đô thị, đối với các đô thị khu vực ven biển trên thế giới, việc sử dụng khai thác không gian đô thị là sản phẩm tích hợp của chiến lược phát triển du lịch, chiến lược khai thác tài nguyên du lịch. Chiến lược này luôn làm rõ các phân khúc khách hàng gắn với đặc điểm tài nguyên tự nhiên và cảnh quan để quản lý bền vững. Các vùng nghỉ dưỡng quy mô sẽ có các sản phẩm theo phân khúc và vị trí để đáp ứng nhu cầu hiện tại thích ứng với thay đổi của tương lai nhưng vẫn bảo vệ được tài nguyên du lịch. Ví dụ Thái Lan phân định khá tốt các khu vực như Pattaya tập trung du lịch biển số lượng lớn cho giới ‘bình dân’, còn Phuket dành cho nhóm thu nhập cao với số lượng hạn chế, theo đó, phương pháp tổ chức không gian sẽ có sự khác biệt.

Về bảo vệ môi trường, theo Báo cáo hiện trạng môi trường biển và hải đảo quốc gia giai đoạn 2016 – 2020 (Bộ Tài nguyên – Môi trường) [9], thống kê của Bộ TN-MT cho thấy, có 74% lượng chất thải rắn của các địa phương có biển được thu gom (năm 2019); lượng nước thải sinh hoạt đô thị phát sinh khoảng 122 - 163 triệu m3/ngày; có đến 70% các khu, điểm du lịch trong cả nước tập trung khu vực ven biển, kéo theo đó là sự phát triển các dịch vụ du lịch biển, hệ quả không chỉ gây áp lực lên hạ tầng đô thị (hệ thống cung cấp điện, nước, hệ thống xử lý chất thải) mà còn tác động đến không gian của các đô thị ven biển. Tác động rõ nhất có thể nhận thấy là sự thay đổi cảnh quan ven biển, điển hình như các dự án lấn biển làm khu nghỉ dưỡng tại các khu ven biển thời gian qua. Bên cạnh đó, nguồn thải trên biển từ hoạt động nuôi trồng thuỷ hải sản và hoạt động từ du lịch biển là nguồn thải có mức độ tác động lớn nhất. Đây cũng là nguyên nhân trực tiếp gây ô nhiễm môi trường cục bộ tại một số vịnh, đầm phá ven biển. Sự gia tăng chất thải nhựa đại dương cũng là vấn đề lớn mang tính toàn cầu, trong đó có nước ta.

Các yêu cầu về phát triển kinh tế biển

Ở Việt Nam, phát triển du lịch biển với vai trò hạt nhân là các đô thị có vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển du lịch theo tinh thần Nghị quyết 08 NQ-TW ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị về Phát triển du lịch trở thành nghề kinh tế mũi nhọn.

14

Còn theo Nghị quyết 26/NQ-CP về Ban hành Kế hoạch tổng thể và kế hoạch 5 năm của Chính phủ thực hiện nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 ngày 05/03/2020, trong 6 ngành kinh tế biển, “du lịch và dịch vụ biển” được xác định là mức ưu tiên cao nhất và cần: Chú trọng đầu tư hạ tầng du lịch; khuyến khích, tạo điều kiện để các thành phần kinh tế tham gia phát triển du lịch sinh thái, thám hiểm khoa học, du lịch cộng đồng, các khu du lịch nghỉ dưỡng biển chất lượng cao tại các vùng ven biển; xây dựng, phát triển, đa dạng hoá các sản phẩm, chuỗi sản phẩm, thương hiệu du lịch biển đẳng cấp quốc tế trên cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học, phát huy giá trị di sản thiên nhiên, văn hoá, lịch sử đặc sắc của các vùng, miền, kết nối với các tuyến du lịch quốc tế để Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của thế giới. Nghiên cứu thí điểm phát triển du lịch ra các đảo, vùng biển xa bờ. Tăng cường năng lực tìm kiếm cứu hộ, cứu nạn; đẩy mạnh các hoạt động thám hiểm khoa học; chú trọng công tác giáo dục, y tế biển... Hỗ trợ, tạo điều kiện để người dân ven biển chuyển đổi nghề từ các hoạt động có nguy cơ xâm hại, tác động tiêu cực đến biển sang bảo vệ, bảo tồn, tạo sinh kế bền vững, việc làm mới ổn định, nâng cao thu nhập cho người dân.

Các yêu cầu về phát triển hệ thống đô thị Việt Nam

Nghị quyết 06-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 24/01/2022 về Quy hoạch, xây dựng quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 có quan điểm chỉ đạo: "Phát triển hệ thống đô thị bền vững theo mạng lưới, phân bổ hợp lý, phù hợp với từng vùng, miền, bảo đảm đồng bộ, thống nhất, cân đối giữa các vùng, miền; phát triển các đô thị có chức năng tổng hợp với quy mô và dân số ở mức hợp lý theo hướng đô thị xanh, thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu, phòng, chống thiên tai và dịch bệnh; bảo đảm tính kết nối cao giữa các đô thị trực thuộc Trung ương, đô thị trung tâm cấp quốc gia với đô thị vùng và khu vực nông thôn. Lựa chọn các đô thị có lợi thế đặc biệt để xây dựng thành các trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, dịch vụ... có khả năng cạnh tranh khu vực, quốc tế cao".

Trong lĩnh vực quản lý đô thị, Dự thảo Luật Quản lý phát triển đô thị do Bộ Xây dựng đang trong quá trình lập cũng đặt ra nhiệm vụ quy định quản lý các đô thị có tính chất đặc thù, trong đó có đô thị du lịch.

Các yêu cầu quản lý phát triển đô thị du lịch ven biển lồng ghép với ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bền vững

Theo “Nghiên cứu và xây dựng mô hình đô thị ven biển có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu” (GS.TS Mai Trọng Nhuận, 2013) [9], dải đô thị ven biển của Việt Nam đang đứng trước nguy cơ nước biển dâng, biến đổi khí hậu. Kết quả nghiên cứu của đề tài cho thấy, ven biển Việt Nam có hai nhóm đô thị: Đô thị sơn - thủy (Hạ Long, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Nha Trang...) và đô thị thủy (Hải Phòng, Hội An, TP. HCM, Rạch Giá...). Hai nhóm đô thị này khác nhau về điều kiện tự nhiên, mức độ nhạy cảm, khả năng thích ứng, tổn thương do biến đổi khí hậu, thiên tai và đô thị hóa. Nhìn lại bức tranh phát triển của một số đô thị du lịch ven biển ở Việt Nam, chúng ta thấy rõ hơn những thách thức của các đô thị ven biển trên con đường phát triển bền vững. Đó là tình trạng lãng phí đất ven biển (hoặc khai thác quá tải khu vực ven biển); tình trạng ô nhiễm môi trường ven biển; những nguy cơ chưa được tính đến bởi tác động của biến đổi khí hậu hay các tác động tiêu cực khác.

15

Những vấn đề vướng mắc kể trên sẽ từng bước cải thiện, khi đô thị du lịch ven biển có hệ thống cơ sở pháp lý và công cụ hỗ trợ thực thi chiến lược hơn, tích hợp hơn, cách tiếp cận bám sát thực tế hơn và sáng tạo hơn. Trước mắt, cần gắn các mô hình, cấu trúc đô thị du lịch ven biển với quy hoạch không gian, trong đó ưu tiên xem xét kết nối các đô thị du lịch ven biển hiện có và các đô thị mới, để hình thành một chỉnh thể không gian: tại ven biển - biển - đảo. Vì vậy, việc triển khai nhiệm vụ “Nghiên cứu đề xuất các tiêu chí về các đô thị du lịch ven biển tại Việt Nam” cũng là thực sự cấp bách trong thời điểm này.

2. Mục tiêu nghiên cứu

- Mục tiêu 1: Xây dựng khái niệm đô thị du lịch biển và kiến nghị chính sách thể chế hóa khái niệm đô thị du lịch trong Luật Du lịch và Luật Quản lý phát triển đô thị.

- Mục tiêu 2: Nghiên cứu, phân tích mô hình cấu trúc đô thị du lịch biển, qua đó xây dựng các tiêu chí về đô thị du lịch biển.

- Mục tiêu 3: Nghiên cứu đề xuất các tiêu chí, chỉ tiêu kiểm soát phát triển đô thị du lịch biển trong quy hoạch phát triển đô thị nhằm bảo tồn, gìn giữ cảnh quan thiên nhiên, di sản vật thể và phi vật thể của các đô thị du lịch ven biển.

- Mục tiêu 4: Kiến nghị chính sách sửa đổi trong văn bản pháp luật.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: các đô thị ven biển của Việt Nam, có hoạt động khai thác du lịch biển.

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Phạm vi về không gian: nghiên cứu các đô thị ven biển và đô thị đảo trên địa bàn 28 tỉnh, thành phố ven biển.

+ Phạm vi thời gian: nghiên cứu thực trạng phát triển các đô thị du lịch ven biển giai đoạn từ năm 2009-nay.

4. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp kế thừa: Nghiên cứu kế thừa kết quả của các đề tài, nhiệm vụ NCKH trong nước và thế giới, bao gồm tài liệu của cả những ngành khác liên quan. Phương pháp này được thực hiện trong tất cả các nội dung của đề tài.

- Phương pháp điều tra, khảo sát, phỏng vấn và đánh giá hiện trạng. Chủ yếu điều tra ở đây là khảo sát hồ sơ tài liệu các quy hoạch đã thực hiện và phỏng vấn chuyên gia để rút ra bức tranh hiện trạng của công tác lập quy hoạch các đô thị khu vực ven biển (nội dung và các chỉ tiêu kiểm soát phát triển kinh tế du lịch biển). Phương pháp này được thực hiện trong nội dung 1 và nội dung 2 (phần cơ sở thực tiễn) của đề tài.

- Phương pháp tổng hợp: trên cơ sở các thông tin, tài liệu thu thập được tiến hành tổng hợp, phân tích, đánh giá và đưa ra nhận định hỗ trợ cho các nội dung nghiên cứu. Phương pháp này được thực hiện trong tất cả các nội dung của đề tài.

- Phương pháp thống kê:

16

+ Thống kê mô tả (descriptive statistics): thu thập số liệu, tóm tắt, trình bày, tính toán và mô tả các đặc trưng khác nhau để phản ánh một cách tổng quát về các đô thị ven biển.

+ Thống kê suy luận (inferential statistics): ước lượng các đặc trưng của tổng thể, phân tích mối liên hệ giữa các hiện tượng nghiên cứu, ra quyết định trên cơ sở thu thập thông tin từ kết quả khảo sát các đô thị ven biển.

Phương pháp này được thực hiện trong tất cả các nội dung của đề tài.

- Phương pháp sơ đồ hóa cấu trúc, tổ chức không gian nhằm phân loại và nhận diện các giá trị và đặc điểm đô thị ven biển, từ đó đưa ra các đề xuất. Phương pháp này được thực hiện trong tất cả các nội dung của đề tài.

- Phương pháp quản lý tiêu chí, tiêu chuẩn: Phương pháp này được thực hiện trong tất cả các nội dung của đề tài, từ phân tích hiện trạng, cơ sở khoa học đến đề xuất tiêu chí và chỉ tiêu kiểm soát.

- Phương pháp chuyên gia: tổ chức lấy ý kiến chuyên gia trong các lĩnh vực, các ngành liên quan thông qua hình thức phỏng vấn trực tiếp, hội thảo khoa học và ý kiến phản biện cho đề tài.

5. Nội dung nghiên cứu

Kết quả Đề tài gồm 2 sản phẩm chính: Báo cáo Tổng hợp và Dự thảo Bộ Tiêu chí, chỉ tiêu kiểm soát phát triển đô thị du lịch ven biển trong quy hoạch và quản lý phát triển đô thị.

a) Báo cáo Tổng hợp bao gồm 3 phần: Phần Mở đầu, phần Nội dung, phần Kết luận và Kiến nghị. Phần Nội dung được trình bày theo ba chương:

Chương 1: Nghiên cứu tổng quan hiện trạng phát triển đô thị du lịch ven biển tại Việt Nam

Chương 2: Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng khái niệm đô thị du lịch ven biển và tiêu chí, chỉ tiêu kiểm soát phát triển du lịch ven biển trong quy hoạch và quản lý phát triển đô thị

Chương 3: Đề xuất khái niệm, tiêu chí, chỉ tiêu kiểm soát phát triển đô thị du lịch ven biển trong quy hoạch và quản lý phát triển đô thị

b) Dự thảo Hướng dẫn

Dự thảo « Bộ Tiêu chí, chỉ tiêu kiểm soát phát triển đô thị du lịch ven biển trong quy hoạch và quản lý phát triển đô thị