Tại sao Đức đang tụt hậu về đổi mới sáng tạo

Cho dù là trong lĩnh vực ô tô, hóa chất hay dược phẩm, Đức từ lâu đã được xem là một trong những trung tâm công nghiệp có năng lực đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, lợi thế dẫn đầu này đang dần thu hẹp. Điều này thể hiện rõ qua số lượng đơn đăng ký bằng sáng chế—một chỉ số quan trọng đánh giá hiệu quả hoạt động nghiên cứu và phát triển. Theo Viện Kinh tế Đức (IW), số lượng đơn đăng ký bằng sáng chế từ Đức đã sụt giảm trong vài năm trở lại đây. Đồng thời, các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc và Hoa Kỳ đang đầu tư mạnh mẽ hơn cho nghiên cứu và phát triển, qua đó nới rộng khoảng cách dẫn đầu trong các công nghệ then chốt của tương lai.

Bằng sáng chế là thước đo cho sự đổi mới

"Thực tế là Đức đang gặp vấn đề về đổi mới sáng tạo," Oliver Koppel, một chuyên gia nghiên cứu về bằng sáng chế tại Viện IW, chia sẻ với ban tin tức tài chính của đài ARD. Vấn đề không phải là hoạt động đổi mới sáng tạo tại Đức đã hoàn toàn chấm dứt; thay vào đó, các quốc gia khác đã đẩy mạnh đáng kể nỗ lực nghiên cứu và trong một số trường hợp, đã vượt qua Đức. Tuy nhiên, đổi mới sáng tạo lại đóng vai trò then chốt, đặc biệt là đối với một quốc gia thiếu hụt nguồn nguyên liệu thô. "Chúng ta cần tạo ra các công nghệ mới thông qua hoạt động nghiên cứu và phát triển," ông Koppel nhận định. Nếu số lượng bằng sáng chế sụt giảm, Đức có nguy cơ mất khả năng tiếp cận các công nghệ tiên tiến chủ chốt trong dài hạn. Ông Koppel lưu ý rằng xu hướng tiêu cực này đã bắt đầu từ trước đại dịch COVID-19; mặc dù đại dịch làm trầm trọng thêm tình hình, nhưng nó không phải là nguyên nhân cốt lõi.

Đặc biệt, các công nghệ trong tương lai là một nguyên nhân gây lo ngại

Khoảng cách đặc biệt rõ ràng trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, số hóa và công nghệ truyền thông hiện đại. Theo đánh giá của IW, Đức đã mất đi sức mạnh đổi mới ở 13 trong số 14 ngành công nghiệp được khảo sát trong một so sánh quốc tế. Chỉ có ngành cơ khí tiếp tục giữ vững vị trí dẫn đầu. Một ví dụ về sự mất đi sức mạnh đổi mới là ngành công nghiệp ô tô. Trong nhiều thập kỷ, Đức là quốc gia dẫn đầu thế giới, đặc biệt là về động cơ đốt cổ điển. Với sự thay đổi theo hướng di chuyển bằng điện, công nghệ pin và phương tiện dựa trên phần mềm, các yêu cầu đã thay đổi. Các quốc gia khác hiện đã giành được vị trí dẫn đầu, đặc biệt là về pin và các bộ phận quan trọng của chuỗi giá trị mới.

Đức sở hữu bí quyết công nghệ

Theo bà Katharina Hölzle thuộc Viện Kỹ thuật Công nghiệp Fraunhofer, Đức không hề thiếu bí quyết công nghệ. Bà chia sẻ với ban tin tức tài chính của đài ARD: "Chúng tôi am hiểu công nghệ và có khả năng xây dựng các ý tưởng, khái niệm về công nghệ một cách hiệu quả". Tuy nhiên, bà lưu ý rằng vấn đề thực sự nằm ở tốc độ. Ngày nay, tính cạnh tranh diễn ra khác biệt so với chỉ vài năm trước; đặc biệt là các đổi mới dựa trên phần mềm đang được phát triển và cải tiến với tốc độ nhanh hơn nhiều. Do đó, Đức cần học cách đưa các đổi mới ra thị trường nhanh hơn và thử nghiệm công nghệ mới ở giai đoạn sớm hơn. Hiện nay, tại Đức, các công nghệ mới thường chỉ được thử nghiệm trong điều kiện thực tế vào giai đoạn rất muộn của quy trình. Công nghệ lái xe tự động là một ví dụ điển hình cho vấn đề này: Đức sở hữu công nghệ tiên tiến nhưng lại có ít cơ hội để thử nghiệm nhanh chóng trong các tình huống thực tế hàng ngày. Ngày nay, những đổi mới không chỉ ra đời từ khâu lập kế hoạch hoàn hảo mà còn thông qua quá trình thử nghiệm nhanh và phát triển theo hướng liên tục cải tiến.

Tại sao các quốc gia khác lại thành công hơn

Theo Koppel, một trong những nguyên nhân chính nằm ở sự khác biệt về mức độ đầu tư cho nghiên cứu. Trong khi Đức chỉ tăng nhẹ mức chi tiêu, các quốc gia khác lại đầu tư những khoản tiền lớn hơn nhiều; chẳng hạn, Trung Quốc đã gia tăng mạnh mẽ chi phí nghiên cứu trong hai thập kỷ qua. Các chiến lược chính sách công nghiệp rõ ràng cũng đóng vai trò quan trọng. Các quốc gia khác chủ động ưu tiên những công nghệ của tương lai và hỗ trợ có trọng tâm cho các doanh nghiệp, trong khi nguồn vốn tại Đức thường được phân bổ dàn trải hơn và thiếu tính chiến lược. Vị chuyên gia này cũng chỉ ra rằng giá năng lượng cao, chi phí nhân công tăng và sự bất định về khung chính sách cũng là những yếu tố góp phần vào tình trạng này. Hệ quả là một số doanh nghiệp đang chuyển một phần hoạt động nghiên cứu của họ ra nước ngoài.

Tiềm năng xoay chuyển tình thế

Tuy nhiên, theo quan điểm của ông Koppel, xu hướng hiện nay không phải do thiếu ý tưởng hay thiếu hụt nhân sự chuyên môn trình độ cao. Đức vẫn sở hữu đội ngũ kỹ sư được đào tạo bài bản cùng các viện nghiên cứu vốn được quốc tế trọng vọng. Ông cho rằng bước đi then chốt lúc này là cần đầu tư mạnh mẽ hơn nữa cho hoạt động nghiên cứu và phát triển. "Đổi mới sáng tạo chính là cội nguồn của sự thịnh vượng trong tương lai," ông Koppel nhận định. Mặc dù công tác nghiên cứu đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu, nhưng nó lại tạo nền tảng cho sự thành công về mặt kinh tế trong những năm tới. Theo đánh giá của ông Hölzle, nước Đức cũng cần cởi mở hơn đối với việc thử nghiệm. "Chúng ta cần kết hợp thành công tư duy chú trọng chất lượng đặc trưng của Đức với tốc độ, tinh thần dám chấp nhận rủi ro và sự sẵn sàng thử nghiệm ở mức độ cao hơn nữa."

Không có lý do gì để bi quan

Bất chấp những diễn biến hiện tại, các chuyên gia không cho rằng có lý do gì để bi quan. "Chúng ta sở hữu một khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tuyệt vời, hệ thống giáo dục và đào tạo xuất sắc, cùng nguồn nhân lực thực sự tài năng," chuyên gia thị trường Joachim Nareike nhận định. Ông đặc biệt nhấn mạnh đến thế mạnh trong lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. Thách thức đặt ra là làm thế nào để nhanh chóng chuyển đổi các kết quả nghiên cứu khoa học thành những sản phẩm sẵn sàng đưa ra thị trường. Do đó, việc liệu Đức có thể giành lại vị thế dẫn đầu như trước đây hay không sẽ phụ thuộc phần lớn vào mức độ ưu tiên dành cho đổi mới sáng tạo trong các chính sách và hoạt động kinh doanh trong tương lai. Những khoản đầu tư vào nghiên cứu ngay từ hôm nay có thể tạo ra giá trị mới và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong vài năm tới.