Từ Cao Bằng đến Fontainebleau: Bác Hồ và cuộc trở về của bốn trí thức Việt kiều

Kỹ sư Võ Quý Huân (ngoài cùng bên phải) đi cùng với đoàn của Hồ Chủ Tịch tại Pháp năm 1946.

Từ Cao Bằng – nơi Bác đặt chân về Tổ quốc sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước – một thời kỳ mới của cách mạng Việt Nam đã được mở ra, gắn liền với việc xây dựng căn cứ địa Việt Bắc, củng cố lực lượng cách mạng và chuẩn bị những điều kiện quyết định cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với muôn vàn thử thách: nền kinh tế kiệt quệ, thù trong giặc ngoài, cùng sự thiếu hụt nghiêm trọng đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật và y tế. Trong bối cảnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm triển khai nhiều quyết sách quan trọng, thể hiện tầm nhìn chiến lược trong việc xây dựng và củng cố lực lượng con người cho sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.

Năm 1946, trên cương vị Chủ tịch nước, Bác Hồ sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau với mong muốn tìm kiếm một giải pháp hòa bình cho Việt Nam. Trong thời gian ở Pháp, Người đã có điều kiện gặp gỡ, trao đổi với cộng đồng Việt kiều yêu nước, trong đó có nhiều trí thức được đào tạo bài bản, đang làm việc trong môi trường khoa học – kỹ thuật và y học tiên tiến. Trước khi rời Pháp trở về nước, Bác Hồ đã trực tiếp mời một số trí thức tiêu biểu cùng lên đường, mang theo tri thức và tâm huyết để trở về phục vụ Tổ quốc.

Ngày 18/9/1946, trên chiến hạm Dumont d’Urville đưa Chủ tịch Hồ Chí Minh hồi hương, có bốn trí thức Việt kiều tiêu biểu. Mỗi người một chuyên môn, một hoàn cảnh riêng, nhưng đều có chung một lựa chọn lịch sử: từ bỏ cuộc sống ổn định nơi xứ người để trở về phụng sự đất nước trong thời khắc đặc biệt cam go của dân tộc.

Bốn trí thức - Một lựa chọn lịch sử

Trần Đại Nghĩa, người đặt nền móng của khoa học - kỹ thuật quân sự Việt Nam. Kỹ sư Trần Đại Nghĩa, tên khai sinh Phạm Quang Lễ, là nhà khoa học được đào tạo bài bản tại Pháp, từng làm việc trong môi trường khoa học – công nghiệp hiện đại của châu Âu. Ngay sau khi về nước năm 1946, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao nhiệm vụ tổ chức và lãnh đạo Cục Quân giới, cơ quan chịu trách nhiệm nghiên cứu, thiết kế và sản xuất vũ khí cho lực lượng vũ trang cách mạng.

Trong điều kiện kháng chiến vô cùng thiếu thốn về vật tư, trang thiết bị và nhân lực, Kỹ sư Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự đã nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí đáp ứng yêu cầu chiến đấu của bộ đội ta. Những đóng góp của ông có ý nghĩa trực tiếp đối với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời đặt nền móng cho khoa học – kỹ thuật quân sự và ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam trong những năm tiếp theo. Trên các cương vị lãnh đạo khoa học sau này, ông tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp xây dựng nền khoa học – công nghệ quốc gia.

Kỹ sư Võ Quý Huân  được đào tạo tại Pháp, có trình độ chuyên môn sâu trong lĩnh vực cơ khí và luyện kim. Trở về nước theo lời mời của Bác Hồ năm 1946, ông được giao trọng trách xây dựng cơ sở luyện kim phục vụ kháng chiến.

Trong bối cảnh chiến tranh ác liệt, thiếu thốn vật tư và trang thiết bị, ông Võ Quý Huân đã trực tiếp tổ chức nghiên cứu, thiết kế và vận hành lò cao luyện gang đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Việc sản xuất được gang trong điều kiện kháng chiến không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn có tầm quan trọng chiến lược đối với sản xuất vũ khí, công cụ và nông cụ phục vụ bộ đội và nhân dân. Bên cạnh đó, ông chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ, công nhân kỹ thuật, góp phần hình thành những lớp nhân lực đầu tiên cho ngành đúc – luyện kim Việt Nam.

Bác sĩ Trần Hữu Tước là giáo sư y khoa được đào tạo tại Pháp, có chuyên môn sâu về tai – mũi – họng. Sau khi trở về nước, ông dấn thân vào công tác y tế trong điều kiện kháng chiến vô cùng gian khó.

Ông trực tiếp khám chữa bệnh cho nhân dân và bộ đội, đồng thời tổ chức đào tạo đội ngũ y bác sĩ, xây dựng những nền tảng ban đầu cho y học chuyên khoa Việt Nam. Trong hoàn cảnh thiếu thốn thuốc men, trang thiết bị, bác sĩ Trần Hữu Tước vẫn kiên trì thực hiện nhiều ca điều trị và phẫu thuật phức tạp, góp phần bảo vệ sức khỏe cho lực lượng kháng chiến và nhân dân. Sau hòa bình, ông tiếp tục có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của y học Việt Nam, để lại dấu ấn sâu đậm về chuyên môn và y đức.

Kỹ sư Võ Đình Quỳnh sau khi theo Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước năm 1946. Ông đã vào Nam thăm gia đình đúng thời điểm Toàn quốc kháng chiến bùng nổ (19/12/1946), ông bị kẹt lại tại Sài Gòn, mất liên lạc với tổ chức cách mạng và không được bố trí công tác theo dự kiến ban đầu. Với trình độ kỹ sư mỏ - luyện kim, ông đã thành lập và điều hành nhà máy thép, trở thành một nhân vật có ảnh hưởng trong ngành công nghiệp thép miền Nam và được giới công nghiệp thời bấy giờ gọi là “vua thép miền Nam”.

Trường hợp của ông cho thấy, trong cùng một sự kiện lịch sử, mỗi trí thức có một hành trình khác nhau, chịu tác động trực tiếp của hoàn cảnh đất nước, nhưng việc đáp lời trở về năm 1946 vẫn là một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời của ông.

Cuộc trở về của bốn trí thức Việt kiều năm 1946 là một dấu ấn đặc biệt trong tư tưởng trọng dụng trí thức của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là một quyết định xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của đất nước trong giai đoạn đầu kháng chiến và kiến quốc. Tuy phạm vi không rộng, nhưng tác động của sự kiện này lại có ý nghĩa lâu dài, góp phần đặt những nền móng ban đầu cho khoa học - kỹ thuật quân sự, luyện kim công nghiệp và y học chuyên khoa Việt Nam.

Kỷ niệm 85 năm Ngày Bác Hồ về nước, nhìn lại hành trình từ Cao Bằng năm 1941 đến Fontainebleau năm 1946, có thể thấy rõ một mạch tư duy xuyên suốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh: chăm lo xây dựng lực lượng tri thức, quy tụ và phát huy trí thức vì sự nghiệp độc lập và phát triển của dân tộc. Bài học lịch sử ấy, đến hôm nay, vẫn giữ nguyên giá trị trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước./.

Nguồn tham khảo:

[1] https://nhandan.vn/vi-the-co-do-cua-viet-nam

[2] Kỹ sư Võ Quý Huân và câu chuyện chưa kể về quê ngoại Hà Tĩnh; https://baohatinh.vn

[3] Hai anh em ruột Võ Đình Quỳnh - Võ Đình Bông thủy chung cùng đất nước; https://cand.com.vn/