Tòa nhà hấp thụ CO2 được tạo nên từ bồn rửa, kính chắn gió và bồn cầu cũ: Bảo tàng thiết kế trị giá 17 triệu bảng Anh tại Ghent là một kỳ quan xanh

Ngay cả các phòng vệ sinh cũng có mã QR… tòa nhà được thắp sáng rực rỡ trong bữa tiệc khai trương. Ảnh: Behangmotief dành cho Bảo tàng Thiết kế Ghent (Design Museum Gent)

Các bảo tàng thường cố gắng phản ánh thế giới xung quanh, nhưng hiếm có nơi nào được tạo nên từ chính những vật liệu có sẵn tại địa phương theo cách trực diện như bảo tàng thiết kế mới tại Ghent. Vươn cao trên những mái nhà lợp ngói thời trung cổ của thành phố Bỉ này như một tháp canh màu trắng với các đường nét góc cạnh, tòa nhà mới đã tận dụng các khung bê tông, cửa sổ, kính chắn gió ô tô, bồn rửa và bồn cầu cũ bị loại bỏ từ khắp thành phố, rồi tái sinh chúng – tựa như phượng hoàng trỗi dậy – thành một công trình biểu tượng rực rỡ cho hoạt động tái chế.

Andy Groarke, đồng sáng lập của Carmody Groarke – công ty kiến trúc tại London chịu trách nhiệm thiết kế dự án trị giá 20 triệu euro (17 triệu bảng Anh) cùng với các đơn vị địa phương là Atama và Re-st – chia sẻ: “Tái sử dụng không phải là điều gì mới mẻ. Chỉ là chúng ta đã quên mất cách thực hiện mà thôi.”

Với 10 euro, bạn có thể mang một viên gạch từ cửa hàng của bảo tàng về nhà.

Ông cho biết nhóm thiết kế đã lấy cảm hứng từ nhà thờ Gothic Saint Bavo ở Ghent (có từ thế kỷ 16). Công trình này từng được xây dựng một phần bằng các khối đá vôi trắng lấy từ một vương cung thánh đường theo phong cách Romanesque (thế kỷ 10) vốn tọa lạc tại cùng vị trí đó. (Các đợt trùng tu gần đây thậm chí còn phát hiện những bức tường được xây bằng xương người – trong đó xương đùi và xương chày được cho là có đặc tính kết cấu hữu ích, còn hộp sọ nghiền nát được dùng để lấp đầy các khoảng trống).

Những lớp đất đá… Bảo tàng Thiết kế Ghent. Ảnh: Oliver Wainwright

Bảo tàng thiết kế mới này tuy chưa áp dụng triệt để phương pháp tận dụng mọi thành phần từ đầu đến cuối, nhưng cũng đã tiến rất gần đến mục tiêu đó. Các buồng vệ sinh tại đây giống như một “bữa tiệc” trưng bày các loại “vật liệu sinh học” (biomaterials) đa dạng; mỗi buồng sử dụng những loại gạch khác nhau làm từ rong biển, sợi lanh, gỗ dạng terrazzo (gỗ vụn trộn trong chất kết dính) và tro núi lửa (bạn thậm chí có thể quét mã QR để tìm hiểu thêm thông tin ngay khi đang ngồi trong đó). Một số bức tường được trát bằng đất sét địa phương, trong khi một cột trụ lớn ở sảnh vào lại phô diễn những lớp đất đá thô sơ được đào trực tiếp từ chính công trường xây dựng này.

Tuy nhiên, điểm đổi mới thực sự nằm ở loại gạch được phát triển, thử nghiệm và chứng nhận dành riêng cho dự án (với nguồn kinh phí từ Circular Flanders và Sogent – cơ quan phát triển đô thị). Mỗi viên gạch chứa 63% phế liệu xây dựng, được thu gom trong phạm vi bán kính 8km quanh bảo tàng, sau đó nghiền nhỏ và ép cùng với vôi tôi. Quy trình này giúp giảm hai phần ba lượng carbon tích hợp (embodied carbon) so với loại gạch đất sét nung thông thường. Hơn nữa, lớp vôi trong gạch sẽ tiếp tục hấp thụ CO2 từ khí quyển trong suốt quá trình đông cứng kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau đó.

Kiến trúc sư Sian Ricketts, người phụ trách mảng bền vững tại công ty Carmody Groarke, chia sẻ: “Chúng tôi không khẳng định đây là phương thuốc vạn năng hay giải pháp triệt để cho cuộc khủng hoảng khí hậu. Nhưng với 82.000 viên gạch này, chúng tôi đã chứng minh rằng: nếu có được những cộng sự và khách hàng phù hợp, chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra sự khác biệt”. Những viên gạch này là thành quả hợp tác giữa Local Works Studio (trụ sở tại East Sussex) và nhóm BC Materials (trụ sở tại Brussels). Chúng được sản xuất ngay tại một nhà kho đường sắt cũ gần đó; trong khuôn khổ một lễ hội làm gạch kéo dài hai ngày, công chúng đã được mời tham gia trộn nguyên liệu và tự tay ép những viên gạch cho riêng mình. Hiện tại, bạn có thể mua một viên gạch tại cửa hàng lưu niệm của bảo tàng với giá 10 euro.

Sự tham gia của công chúng còn mở rộng đến cả việc định hình bản chất cốt lõi của bảo tàng. Tiếp nối truyền thống dân chủ của Bỉ, một “hội đồng công dân” gồm 40 người – đại diện cho nhiều tầng lớp cư dân tại Ghent – đã được thành lập để đóng góp ý kiến về định hướng phát triển cho bảo tàng. Hơn 100 đề xuất từ nhóm này bao gồm các ý tưởng như: thiết kế những không gian mở không yêu cầu vé vào cửa, cho phép công chúng quan sát quá trình thực hiện các tác phẩm, bố trí nhiều chỗ ngồi, đồng thời đảm bảo rằng một công trình mang vẻ ngoài “sang trọng” sẽ không tạo cảm giác xa cách đối với mọi người. Kết quả là một công trình công cộng quy mô lớn được hình thành dựa trên sự đóng góp từ chính cộng đồng địa phương và tinh thần hợp tác chặt chẽ. Katrien Laporte, giám đốc sắp mãn nhiệm, chia sẻ: “Dự án mở rộng và cải tạo này không chỉ đơn thuần là tạo thêm không gian bảo tàng, mà là kiến tạo một mô hình vượt xa khái niệm bảo tàng truyền thống: một bảo tàng gắn kết cộng đồng, nơi mọi người cùng tìm hiểu và tạo ra ý nghĩa, với những giá trị xã hội thực tiễn.”

Các hình khối góc cạnh… Bảo tàng Thiết kế Ghent. Ảnh: Johan Dehlin

Phần mở rộng lấp đầy một khu đất còn sót lại trên địa điểm của bảo tàng, hợp nhất các phòng trưng bày trước đây nằm giữa một lâu đài rococo thế kỷ 18, được gọi là Hotel de Coninck, và một công trình bổ sung rắc rối vào những năm 1990 - được thiết kế với sàn kính di chuyển hiếm khi di chuyển, may mắn thay đã bị trục xuất. Tòa nhà mới nổi bật với sự hiện diện của một ngôi nhà Ghent hoành tráng, cao 5 tầng lớn và xoay người khi leo lên đối diện với trung tâm thành phố, với các cửa sổ lớn nhìn ra các hướng khác nhau trên mỗi tầng. Groarke nói: “Chúng tôi muốn nó mang lại cảm giác gia đình, công nghiệp và dân sự cùng một lúc”. Nó chắc chắn có một sự hiện diện táo bạo.

Không phải ai cũng hoan nghênh số lượng lớn công nghiệp của nó. Người ta đã đặt ra mối lo ngại về việc khối màu trắng hình hộp ì ạch xuất hiện từ trung tâm lịch sử cổ kính của thành phố và có điều gì đó hơi vụng về về hình thức trên đường chân trời, trên cùng có nhiều mái nhà nghiêng theo các hướng khác nhau. Các mối nối silicon giữa các đoạn gạch cũng không giúp ích gì, nhìn từ xa sẽ coi như những đường nối khó coi. Bảo tàng bảo vệ độ cao vì mang đến tầm nhìn chưa từng thấy trước đây của thành phố và điều đó đúng: khi bạn ở trên tầng cao nhất – một gác xép công cộng có thể tiếp cận miễn phí – hoặc sân thượng bên dưới, bạn có thể thưởng thức khung cảnh toàn cảnh của lâu đài Ghent và các ngọn tháp nhà thờ.

Xuất hiện sừng sững… Bảo tàng Thiết kế Ghent (Design Museum Ghent). Ảnh: Michiel De Cleene/Design Museum Ghent

Những lo ngại về tác động đối với đường chân trời thành phố cũng dần tan biến khi bạn tiếp cận bảo tàng từ mặt đường. Một cánh cổng mang hình dáng như tấm rèm kim loại đang cuộn trào – tựa như khoảnh khắc chuyển động bị đóng băng – đánh dấu lối vào mới với nét chấm phá đầy siêu thực đầy thú vị. Được thiết kế bởi studio Unfold (Antwerp) và chế tạo bằng công nghệ in 3D từ nhôm, cánh cổng này là một sự thay đổi đáng hoan nghênh so với lối vào dành cho xe ngựa vốn gây cảm giác không mấy thiện cảm tại tòa nhà lịch sử nằm ở con phố bên cạnh. Cánh cổng ấn tượng này là một phần trong chuỗi các dự án đặc biệt do giám tuyển Siegrid Demyttenaere đặt hàng, được bố trí rải rác khắp tòa nhà – từ biển số nhà đúc sẵn cho đến quầy lễ tân và tủ đồ cá nhân – biến các thành phần công năng của bảo tàng trở thành những tác phẩm trưng bày thực thụ.

Sảnh đợi, với các mảng tường ốp bằng gỗ tận dụng từ một nhà máy thuốc lá ở Brussels, dẫn lối vào không gian được gọi là "stadskamer" (phòng thành phố). Tại đây, những khung cửa sổ trượt cỡ lớn mở ra khoảng sân trong của bảo tàng ở một phía, và hướng về phía đường phố ở phía còn lại. Trong dịp cuối tuần khai trương, không gian này chật kín khách tham quan, mang lại cảm giác như một quảng trường công cộng thực thụ. Một cột trụ bằng đất nện với hình dáng đầy đặn (tác phẩm do Grond Studio thực hiện) vươn lên, đỡ lấy điểm giao nhau của những thanh dầm gỗ lớn chạy dọc ngang trên trần nhà – đây cũng là lần đầu tiên người ta có thể chiêm ngưỡng kết cấu khung gỗ mang tính điêu khắc của tòa nhà. Theo các kiến trúc sư, đây là công trình công cộng sử dụng kết cấu gỗ khối (mass timber) lớn nhất tại Bỉ; các bức tường và sàn nhà được làm từ gỗ vân sam CLT (gỗ dán chéo), trong khi các thanh dầm lớn được chế tạo từ gỗ sồi beech LVL (gỗ dán veneer), tất cả đều được nhập khẩu từ Áo. Một chiếc cầu thang bằng gỗ sồi tuyệt đẹp kết nối các tầng, với các chi tiết ghép nối làm từ gỗ óc chó sẫm màu hơn; những đường nét hình học góc cạnh của nó gợi liên tưởng đến phong cách kiến trúc đầy kịch tính của Piranesi.

Cảm giác về một quảng trường công cộng thực sự’ … stadskamer (phòng thành phố). Ảnh: Johan Dehlin

Groarke cho biết tòa nhà mới là “một dãy gồm năm phòng”, “mỗi phòng có một bản sắc riêng”. Cầu thang dẫn đến Diễn đàn, nơi diễn ra các buổi diễn thuyết và sự kiện; Atelier, một studio tràn ngập ánh sáng dành cho các buổi hội thảo giáo dục; và Vitrine dành cho các cuộc triển lãm tạm thời – trước khi đến Loft, một không gian tổ chức sự kiện lớn với khung cảnh ngoạn mục. Ban công của nó đã trở thành gian hàng DJ quy mô đô thị cho bữa tiệc khai mạc, khi bộ đôi địa phương 2manydjs biểu diễn trên các mái nhà trước 5.000 người vui chơi nhảy múa trên các con phố bên dưới.

Bỏ cảnh tượng sang một bên, một trong những thành tựu hữu ích nhất của tòa nhà là lần đầu tiên kết nối các cánh có sẵn của bảo tàng theo một vòng lặp liên tục, dễ tiếp cận. Giờ đây, du khách có thể di chuyển từ các dãy phòng được trang trí bằng đèn chùm của Hotel de Coninck đến cánh của những năm 90 - nơi mà 60% số cột đã được dỡ bỏ và các khoảng trống được lấp đầy để tạo thêm không gian trưng bày cho bộ sưu tập cố định - đến thế giới đầy ánh sáng, bằng gỗ của tòa tháp mới. Điều này có thể thực hiện được nhờ việc sử dụng kinh phí một cách khôn ngoan: trong khi các kiến trúc sư cạnh tranh đề xuất các tòa tháp cao hơn và tầng hầm sâu hơn, nhóm chiến thắng đề xuất sử dụng tốt hơn một phần ngân sách eo hẹp để tân trang và làm mới những gì đã có.

Các bộ phận chức năng của bảo tàng tự thân chúng cũng là những hiện trưng bày… cổng vào do Unfold thiết kế. Ảnh: Johan Dehlin

“Cuộc thi này là một quy trình tuyệt vời,” Groarke nhận xét, dành nhiều lời khen ngợi cho chương trình “Flemish Open Call” (Lời mời thầu mở tại Flanders) đầy danh tiếng do Vlaams Bouwmeester (Kiến trúc sư trưởng của chính phủ vùng Flanders) tổ chức. Hội đồng giám khảo bao gồm năm giám đốc bảo tàng quốc tế cùng các kiến trúc sư và chuyên gia quy hoạch. Bạn vẫn có thể xem tất cả các bài dự thi trên mạng. “Ở đây, kiến trúc hiện diện trong nhận thức công chúng theo cách hoàn toàn khác so với tại Vương quốc Anh,” Groarke nói tiếp. “Tại quê nhà, kiến trúc thường bị xem như một phần mở rộng của ngành bất động sản, nơi tồn tại một cơ chế kém chất lượng mang tính hệ thống, kìm hãm sự phát triển.”

Anh ấy nói rất đúng. Thật khó để hình dung một công trình có chất lượng và trí tưởng tượng xuất sắc như vậy có thể được hiện thực hóa tại Anh – nơi các nhà thầu nắm quyền kiểm soát mọi thứ, còn các kiến trúc sư buộc phải cạnh tranh bằng cách hạ thấp phí thiết kế, tạo nên một cuộc đua xuống đáy đầy tai hại. Các quy định về đấu thầu công cũng đặt ra rào cản: kiến trúc sư thường phải từng xây dựng nhiều công trình cùng loại với dự án đang đấu thầu mới đủ điều kiện tham gia, khiến các văn phòng kiến trúc trẻ gần như không có cơ hội.

Các quan chức của chúng ta có lẽ nên dành thời gian tham quan triển lãm khai mạc của bảo tàng này, có tên là “Public Matter(s): Design and Democracy” (Vấn đề công: Thiết kế và Dân chủ). Được giám tuyển bởi Amelie Klein và Vera Sacchetti, triển lãm là một hành trình khám phá đầy thú vị về cách thiết kế phục vụ cho quá trình ra quyết định dân chủ – từ các lá phiếu bầu, bố cục của các tòa nhà quốc hội, cho đến việc làm thế nào để đưa “thiên nhiên” vào bàn thảo luận. Một dự án đặc biệt đáng chú ý là “The Flemish Scrollers” của nghệ sĩ Dries Depoorter: tác phẩm sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để theo dõi các chính trị gia đang mải mê lướt điện thoại trong các phiên họp quốc hội, rồi tự động đăng ảnh chụp màn hình từ buổi phát trực tiếp lên mạng xã hội, như một lời nhắc nhở các vị dân cử hãy làm việc nghiêm túc hơn.

Có lẽ một thuật toán tương tự cũng có thể được sử dụng để “điểm mặt chỉ tên” mỗi khi một gói thầu công lại rơi vào tay những gương mặt quen thuộc cũ kỹ – điều vốn luôn mang lại kết quả tồi tệ cho môi trường xây dựng của chúng ta. Một lần nữa, người Flanders lại đang dẫn đầu.